»Te na dì te la Pieif l era fin a 43 messe«

Sèn Jan entorn l 1880, con te mez la Ciasa de la Moniaria, vindò la Calonia e la Pieif e a man cencia l tobià de la Pief, anché senta del Istitut Cultural Ladin. Retrat de Franz Dantone Pascalin, de proprietà de Lorenzo Dezulian.

Piergiorgio Ghetta dal Ones l é nasciù te la Ciasa de la Moniaria, olache l é la senta de l’Union di Ladins de Fascia e de la redazion de La Usc di Ladins. Ge aon domanà che l ne conte mingol de si recorc, de canche l era bez chiò a Sèn Jan. Volon cerir de meter a fech soraldut i recorc da bez chiò te chesta Ciasa, la vita de la familia e l lurier che i fajea con so pare Agostino ‘Gusti’ Ghetta dal Ones, che l é stat l ultim monech de la Comunità de Fascia. Per chest l stajea te chest frabicat storich de la Moniaria, che do l restaure portà a compiment dal Comun General de Fascia l à ciapà neva vita.

Piergiorgio, che ve sàl ruar ite te chesta Ciasa ades?

Piergiorgio Ghetta L é dut mudà, demò chesta pruma stua la é amò valiva, me recorde che l l’à fata ite mie pare. Dant da noi chiò l era chi de Romedi, l era el l monech e te chesta cambra i dormia ite de dotrei, ma l era sfenadure larie n deit anter i tulins. Mie pare l à chiamà Bepi Tach e i l’à fedrada. Dapò caite dormia mie sores, dute doi ensema te n let de chi del ’800, che l era del giaf de mia mare, tant aut che se cognea le uzar su a le meter te let. Enveze chiò, olache siede col giornal l era la stua coi lec de mie pare e mia mare, e gio son nasciù proprio chiò, l era na pareada de legn che la spartia da la cambra olache dormiane noi trei fredes e cavia l era la ciasa da fech.

E l forn dal pan?

Canche sion rué noi l forn dal pan daite no l era jà più, ma nience chi de Romedi crese che no i lo aesse durà. I l’aea fat su del 1830, chest l sé, ma dapò l é restà bele demò per bel de fora.

Ne contade valch de voscia familia?

Mie pare Gusti dal Ones l era del 1907 e l se à maridà del 1940 con mia mare Maria Oberthaler de Zusan che la era del 1910. Del 1942 l é nasciù mie fra Carleto, che l é doventà maester e l stasc fora Ciavaleis, gio son l secondo fi e son nasciù del 1942. Dapò del 1944 l é ruà Oliveta che la stasc a Lavis, del 1946 Luigi che l é sa Vich e del 1950 Cecilia che la é enciasada fora Juan.

 

Co éla stata che vosc pare l é doventà monech?

Mie pare l era capocoro e organist, l era trop te lejia e del ’39, canche à cognù se n jir chi de Romedi, don Clammer l ge à domanà de far el l monech.

Proprio del ’39, che mie pare l aea apena ciapà ite a far l monech e l stajea amò sa Vich da chi del Ones, l é vegnù ju la saeta sul ciampanil de la Pieif. L era na dì che l tempestaa e mie pare l é coret ju a sonar la grana, e canche l é stat beleche sunsom l é vegnù ju la saeta che l à trat ju la ponta del ciampanil. A mie pare ge é ruà ados bree e dedut, e mia mare, che enlauta la fajea la cameriera ja l Dolomiti e i era moroji, la é coreta su desché na mata a veder che che l era sozedù. Per fortuna el no l se à fat trop. Pecià che su la ponta l era n gran globo de vierech brun, che ades i à metù l globo de laton, e l era ite duc i documenc de chi che à fat su la lejia e l ciampanil e dut, i se à brujà e no l é restà nia. Mie pare e mia mare i se à maridà l an do.

La familia del ultim monech de la Moniaria de Sèn Jan. Prum da man cencia Piergiorgio, apede la mare Maria, la sor Oliva, l pare Gusti, l fi maor Carlo e dedant i fies Cecilia e Luigi.

Che cogneel far l monech?

Enlauta no l era desché ades, l monech l aea n muie più da far, ence perché la Pieif l era la lejia olache i vegnia duc, da Soraga su e fin da Fontanac ju. Se cognea tegnir duta la roba de la lejia, duc i paramenc; mia mare la era do e do che la cojia, la lavaa, la sopresciaa e la conciaa. La fajea lesciva te chela picola lisciera che l era chiò vindedò, ló tizaane fech doi dis, e te n gran pael se fajea la lesciva. Dapodò dut chel che l era roba de laton, candeieres e coscita se cognea sfrear ju dut, che dut slumenaa, aane jà enlauta i cocoi de ‘sidol’. E cognaane far le particole par duta la val.

Co fajaade a far le particole e cotante n serviel?

Aane n stamp tacà ta la corente, l Consorzio l aea n contator aposta per chel, percheche l consumaa l’iradedio. Te chisc stampes mia mare metea la pastela che la fajea ju con farina e aga e na uta che se aea fat l sfoi se cognea schiciar ju de duta forza e vegnia su n gran vamp, dapò se taa ju entornvia chi dischi per aer dute le particole per Poza, Pera, Mazin, Soraga… e noi se magnaane i retaes. L era i stampes per le particole grane e dapò tempruma l era ence chi per chele picole, ma dapò n vegnia fora massa pece. Me recorde che te sajon n era semper 7 o 8 mile en setemana...

Dalbon n muie...

Enlauta i preves no i podea conzelebrar, donca i vegnia ju duc chiò te lejia. Ti prumes egn ’50 sa Vich l era i Focolarini de Chiara Lubich e l era na peta de colonie, l era i Salesiani, i Bertoniani, i Seminari de Piacenza, de Modena, de Milan, i aea duc amancol n preve o doi, i focolarini ence na dejina e per poder dir messa te ciasa i cognea aer l’autorisazion dal piscop. Duc duraa la particola, donca l era da far do e do, te na dì l era fin a 43 messe, se scomenzaa da le 6 da doman fin le 2 domesdì, vegnia dit 4 messe a la uta, sun utar gran sui doi da le man e jun Rosar. Fajaane ence duc i servidores, e per dute cheste messe cognaane seghitar a jir a meter a post le ampoline e dut chel che ocorea.

Aede dit che del ’39 vosc pare l jia a sonar la grana percheche ruaa la tempesta: l monech no l luraa demò per la gejia, ma ence per la comunità, noe?

Ei, se cognea semper star ascorc, se manaciaa se cognea corer su a sonar la grana. Me recorde che dal ’51, che gio enlauta aee 8 egn, mie pare l era stat a l’ospedal e no l podea, vegnia la tempesta e sion jic gio e mie fra a sonar la grana, con mia mare che dijea su la corona. Mie pare l aea tacà la seconda fun da l’autra man, parché da gregn se era bogn ence de un soul, ma da bec de un soul no se era nience bogn de la mever. Se cognea tirar n pezon, e guai se la sbotejaa, che l era sobito chi che aea da dir. L era 6 ciampane da sonar a man e ge volea sonar da messa pruma da dute le albe e dapò da messa seconda che l era chela del capelan, da le autre messe, dal mesdì, l’Aimaria da sera, e canche l era n mort sonar l’angonia, che cognea esser n cart d’ora, co la picola, e dapò da la crousc…

Che velel dir da la crousc?

I dijea coscita canche l dì do la mort e l dì dant dal obito vegnia i parenc a tor la crousc. L era na crousc neigra che la era te na cianeva cajù, e enlauta se l era mort na femena me sà che se sonaa le doi picole e la mesdìa, se l era n om, che l era conscidrà più emportant, l era valch de più e se l era n preve se sonaa la grana e più en lonch. Me recorde che canche l é mort Pio XII [del 1958, ndr] che gio fajee l tisler chiò te chest tobià del Piovan, aon cognù sonar n’ora la grana. Chesta l era la lejia che aea più ciampane e più grane e sé che enlauta l é vegnù ca don Edi e l ge à dit a don Fortunato che fossa ora che l mete su le ciampane a eletrich. Dapò me sà che i le à metude ite per i egn ’60, ma par sparagnar l é stat metù i traves empianté ti mures, zenza far l ciastel; do 6 meisc per le vibrazion l era l ciampanil che se sfenea, e i à cognù bele tirar ju e refar dut col ciastel che no l sie tacà ti mures, se no i volea che vegne ju dut.

Che ge vegniel dat al monech? Vosc pare fajeel demò chel de lurier?

A mie pare i ge dajea centmile lire al an. El no l podea lurar, percheche del ’14, endana la vera, che l aea 7 egn, l à ciapà la peritonite e i lo à operà su al Hotel Vigo, olache l era n ofizial medico austriach, percheche no i fossa rué a l portar vif fin fora Tieser olache l era l ospedal enlauta. I ge à salvà la vita, ma i à fat valch che dapò l à semper abù problemes. Vivaane del lat de le vace che aane te stala.

Jubas l era la stala e la cianeva, dapò l era ence pre e orc de la Moniaria, noe?

Apede a la stala l era la cianeva olache dapò é fat la boteiga, l’aea l fon de peton, laite sul scomenz del ’900 l era na becaria, defat canche gio del ’67 é fat la boteiga l era amò duc i rampins de fer entornvia. Vindò l era n’autra cianeva che se jia ite dal vial anter Calonia e Moniaria. Noi seaane i pre de la Moniaria, l era chi sot la Penscion San Giovanni, enveze chest pra chiò apede l era de godiment dal Piovan e per l sear cognaane ge dar 15.000 lire, che enlauta no l era pech. Tel tobià da la Pieif noi podaane meter l fegn, mez tobià podaane l durar noi e l auter mez i lo duraa chi del Dolomiti, che i aea ite ence l londò.

Piergiorgio con la familia sun barcon dedant usc del cartier te Ciasa de la Moniaria.

Aade ence l ort apede l tobià da la Pieif?

Chel l era de la calonia, dapò junsot l era 3 orc, l prum l era del diretor de la Coprativa, sobito sot l era l nosc e junsom n ciamp del Albergo Dolomiti; canche la Coprativa à slongià fora aon cognù ge zeder nosc ort al diretor de la Coprativa e noi aon ciapà l ciamp de sot, ma l era n sassaré.

E de che che l era chi egn a Sèn Jan, che ve recordade? De le caserme e le colonie per ejempie?

Ben, canche l’Austria à perdù la vera del ’18 le caserme le é doventade del Goern talian che l ge le à passade a la sociazion combatenc e reduci de Milan. Canche noi siane picui ruaa le coriere a portar su i bec te cheste colonie, n sarà stat beleche 2000. Se dijaane »Vegn i bec da Milan!« e se metaane chiò de fora a veder passar cheste coriere, n an n é contà 44. Chisc bec i passaa semper en fila con le maestre, ma noi no aane contac. Dapò d’invern à tacà a ruar i carabinieres che i vegnia a jir coi schi, me recorde che mia mare e autre femene de Vich le ge lavaa e conciaa le massarie. Noi da bec jiane su a se prear valch, su per Antersief. Mia mare la ne dajea ste picole candolete e la ne manaa su, ma  no i ne lasciaa pa jir ite, cognaane star de fora al freit. L era na monia che ne dijea che la vardaa se la podea ne dar zeche e valch outa, ma no semper, la ne dajea n picol ciaz de supa. 

Voi siede resté te la Moniaria fin ai prumes egn ’80, dapò te chela cianeva olache aade la boteiga l é jit ite l’Union di Ladins e dapò l é stat ence cauje per la proprietà. Co éla stata?

No me recorde polito. Mie pare l é stat monech fin del 1981 o ’82. Sé che enlauta che paaa le speise chiò l era l Comun de Vich, ence se la Moniaria la era de la Comunità, perché i autres Comuns i dijea che l monech l era per Sèn Jan e no i volea più meter scioldi. L Comun fajea valch lurier de manutenzion, per ejempie i à fat l cuert nef, dant l era de scandole e canche l pievea jiane con ogne sort de cocoi sun socuert che ne ruaa ite aga daperdut, i l à fat de banda ma per sparagnar no i à metù i paraneif. Dapò l é stat ite Fonjo e dapò chi kossovari che i à fat mingol de craut. De dute chele storie su la proprietà me recorde che ence mie pare l era stat chiamà fora dal pretor a testimoniar, ma l era n’anima candida e no l volea jir a dir bujie…

Lucia Gross, La Usc di Ladins 42 del 2024

Union Ladins de Fascia